شنبه بازار انزلي با مجموعهاي از محصولات و كالاها، گويشها،آواها ، عطرها و رنگها را ميتوان به نوعي از موزههاي زنده روستايي گيلان به شمار آورد.
قدمت شنبه بازار كه هر هفته در مركز شهر انزلي و در جوار شنبه بازار روگا برپا ميشود به ۷۰سال پيش باز ميگردد.
اين بازار اكنون ديگر به صورت نيمه سنتي درآمده چرا كه در كنار محصولات و فراوردههاي روستايي ، كالاهاي مختلف توليد كارخانجات و كارگاههاي داخلي و گاه خارجي نيز به فروش ميرسد.
يك سو پيرزن روستايي با دستههاي سبزي محلي (چوچاق، خالواش، بينه) ، ترشي خانگي هفت بيجار و يا كپه كوچكي انار ترش و ازگيل نشسته و آن سو بازارمج (فروشنده دورهگرد) جوان با سفرههاي پلاستيكي يا ظروف چيني و بلور و در گوشهاي پيرمرد پارچه فروش با چند طاقه پارچه.
هر كس به گويشي و با آواي خاص خود به تبليغ كالاهايش مشغول است.
گيل مرد روستايي با آوايي خوش ندا در ميدهد كه: بيا برار تمان بوسته (برادر بيا كه تمام شد يا "تي ره اوچين" (به انتخاب خود بردار).
بازارمجها (فروشندگان دوره گرد) يا روستاييان از روستاهاي اطراف ميآيند و از حدود هشت صبح روز شنبه بساط خود را پهن ميكنند و بسته به فصل تا غروب آفتاب و يا پاسي از شب به فروش كالاهاو محصولات خود مشغولند.
ماهي دودي و شور، زيتون، مغز گردو، سبزيجات و صيفيجات، ترشيهاي محلي، برنج، كلوخ نمك، روناس ( نوعي رنگ گياهي براي رنگين ساختن ماهي شور)، پنير محلي معروف به سياهمزگي، كره ماسال، آب انارو نارنج و غوره ، كدوي حلوايي ، سير و فلفل محلي، مغز حلوا (سوهان كنجدي) و ادوات ماهيگيري از جمله توليدات روستايي است كه در اين بازار به فروش ميرسد.
در كنار توليدات روستايي در سالهاي اخير اجناس و كالاهاي مصرفي، لباس، لوازم خانگي نيز به اجناس بازار افزوده شده است.
مجموعهاي از رنگها نارنجي و سبز و قرمز و عطرها و بوها از عطر ادويه و سبزيجات محلي تا بوي ماهي و همهمهآواها به اين بازار ويژگي خاصي ميبخشد.
پيرزنان روستايي با لچك سفيد بر سر كنار بساط خود ماكيان، تخم مرغ ، سبزيهاي محلي ، ترشي و مرباهاي محلي، دوغ ، ماست و نان محلي ( كشتا و نان برنجي ) و يا حصير و بافتههاي كاموايي و يا قلمههاي گل و نشاهاي گياهان را به فروش ميرسانند.
بهگفته محققان،شايد علت انتخاب محل بازار در مكان فعلي آن علاوهبر موضوع فروش ماهي، در دسترس بودن راهآبي براي رساندن سريع كالاها بوده باشد.
اين نكته در بازارهاي شهرهاي ساحلي تا آستارا كاملا محسوس است.
تشكيل بازارهاي دورهاي و هفتگي در شمالايران بويژه گيلان سابقهاي طولاني دارد تاجاييكه برخي پژوهندگان احتمال ميدهند كه رشد شهرنشيني در شمال ايران ارتباط نزديكي با بازارهاي روستايي داشته و پايههاي نخستين شهرها و شهركهاي ايران در شمال كشور (جنوب بحر خزر) بر بازارهاي هفتگي گذاشته شده است.
در گيلان بازارهاي هفتگي در روزهاي مختلف هفته در برخي شهرها برپا ميشود اما از نظر اهميت بازار انزلي در درجه نخست قرار دارد.
"سيدمحمدتقي ميرابوالقاسمي" در كتاب گيلان آورده است : بيشبهه در تشكيل برخي آباديها، بازارهاي هفتگي موثر بودهاند و با وجود افزايش راهها و گسترش شبكههاي ارتباطي اين بازارها هنوز هم در عرصه اقتصادي و اجتماعي جاذبههاي سنتي خود را حفظ كردهاند.
يكي ديگر از ويژگيهاي اين بازار جنبههاي اجتماعي و تفريحي آن است.
در قديم روستاييان علاوه بر خريد و فروش، براي ديدارهاي دوستانه،انتخاب همسر و گردش و تفريح به بازار ميرفتند و همچنين فرزندان خود را براي تشويق به بازار ميبردند.
در زمستان و پاييز بيشتر خوراكيهايي را كه درون گاريها و طبقها عرضه ميشوند، لبو، باقلاي پخته، چاي، جغول بغول، كباب و در سالهاي اخير فلافل تشكيل ميدهد.
در تابستان و بهار نيز " يخ در بهشت" (مخلوطي از آب و شكر و گلاب كه در باديهاي مسين ريخته ميشود و داخل ظرفي محتوي يخ و نمك گذاشته شده حدود۳۰ دقيقه چرخانده ميشود، بستني يخي ساخته شده از ذغال اخته، شربت آب غوره (آب غوره مخلوط با سبزيهاي محلي تازه و نمك) و دوغ محلي خوراكيهايي است كه بهار و تابستان در اين بازار به فروش ميرسد.
بازار محل ديد و بازديد هم هست بويژه در اين روز قهوهخانههاي اطراف بازار مملو از سالخوردگاني است كه در اين روز هفته به ديدار هم ميآيند.
كارشناسان، ساماندهي اين بازار سنتي را ضرورتي اجتنابناپذير ميدانند با اين حال معتقدند در احداث محلي براي برپايي بازار بايد ويژگيهاي بومي منطقهاي و سنتي رعايت شود تا جذابيت آن حفظ شود.
يكي از پژوهشگران علوم اجتماعي در اينباره گفت:بندرانزلي شنبه بازار فعال و پرمحصولي دارد. در اين بازار پر رونق محصولات و توليدات باغي و محلي فراوان ديده ميشود و در كنار صنايع دستي اجناس خارجي نيز به وفور يافت ميشود.
"سيد حسين حسيني گيگاسري" اظهار داشت : بازار هفتگي اين شهرستان علاوه بر ايجاد شور و نشاط هفتگي در ميان ساكنان اين شهرستان اثرات اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي زيادي به جا ميگذارد.
وي افزود: بازارهاي هفتگي نمايشي از اقتصاد خردهفروشي در طول يك هفته است كه با تعديل قيمتها و ايجاد فضاي مناسب براي خريد اكثر اجناس روزانه خانواده ضروري است.
بازارهاي هفتگي مانند شنبه بازار علاوهبر اين كه نشان و نمادي از فرهنگ و آداب و نوع زندگي و معيشت مردم اين خطهاست ويژگيهايي مانند رقابت آزاد، عرضه بدون واسطه برخي توليدات ، كمك به معيشت روستاييان و فراهم آوردن مكاني براي توليدكنندگاني كه محلي براي عرضه توليدات خود ندارنده را دارا است.
كارشناسان، ساماندهي اينبازار سنتي را مفيد به حال اقتصاد ومعيشت مردم، توليدكنندگان و حتي عامل مناسبي براي جلب گردشگر دانستهو يادآور شدند: در تعيين محلي براي احداث اين بازارهابايد عواملينظير ويژگيهاي بومي منطقهاي و سنتي، خدمات رساني مناسب و دسترسي آسان مردم حفظ شود.
"بيژن زهاب" معاون گردشگري سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري در اينباره گفت: بازارهاي هفتگي در صورت ساماندهي، مكانيابي صحيح، خدمات رساني مناسب شهري، توجه به ويژگيهاي سنتي و زيبايي شناختي، عرضه محصولات و توليدات بومي و محلي و صنايع دستي در كنار ساير كالاها ميتواند، عامل خوبي براي جذب گردشگر باشد.
در كنار اين بازارها ميتوان به ايجاد جاذبههاي ديگري مانند اجراي برخي سنتهاي محلي مانند لافندبازي، موسيقي محلي، عرضه خوراكهاي محلي، نقالي و اجراي نمايشهاي سنتي و حتي تئاترهاي خياباني پرداخت.
"پيام شائف" سرپرست معاونت ميراث فرهنگي سازمان ميراث فرهنگي ، صنايع دستي و گردشگري گيلان بازارهاي محلي را جزئي از ميراث معنوي مردم و حفظ آن را واجد ارزش خواند.
ما فرزندان اين سرزمين و پرورده اين سنتها و آداب و رسوميم و شايسته است از آنها به نحو مناسب پاسداري كرده و بهنسلهاي ديگر انتقال دهيم.