تكثير و گسترش گياه غيربومي "آزولا " در آبگيرها و مزارع شاليزاري شمال كشور همچنان بي‌مهابا ادامه دارد.

گفته مي‌شود كه "سرخس آزولا" در اواسط دهه ‪ ۱۳۶۰‬از يكي از كشورهاي جنوب شرقي آسيا به عنوان گياه جاذب ازت هوا براي غني‌سازي شاليزارها و اجراي طرح‌هاي مطالعاتي وارد كشور شد.

گياه آزولا در كشورهايي همچون چين ، ويتنام و فيليپين علاوه بر غني‌سازي مزارع برنج به‌عنوان كودسبز، براي خوراك دام و طيور حتي درمواردي به عنوان خوراك انساني مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

اما اين گياه، در سال ‪ ۱۳۶۷‬در اكثر مانداب‌هاي شمال كشور از جمله تالاب انزلي منتشر گشت.

درتوجيه استفاده از آزولا درايران استدلال مي‌شد كه به دليل رابطه همزيستي آن با جلبك خاصي به نام " آنابينا آزولي " مي‌تواند منجر به توليد ازت فراوان و كاهش مصرف كودهاي ازته در خاك شود.

به گفته برخي ازكارشناسان منبع اصلي تامين كود ازته در زراعت برنج اوره است كه به علت شرايط غرقابي مصرف كود اوره در زراعت برنج ‪ ۴۰‬تا ‪ ۶۰‬درصد تلفات را به دنبال دارد و بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه حضور آزولا در اراضي برنجكاري مي‌تواند سبب صرفه‌جويي قابل توجهي در مصرف اوره شود.

به گفته آنان با توجه به اينكه قسمتي از تلفات كود اوره به صورت گازهاي سمي ‪ N۲Z ،N۲ ،NO۲ ،NH۳‬وارد جو مي‌شود، كشت آزولا مي‌تواند مصرف اوره را تا ‪ ۱۰۰‬كيلوگرم درهكتار كاهش دهد.

بر اساس استدلال‌هاي ياد شده با تكثير و گسترش گياه آزولا در مزرعه مي‌توان تا حد زيادي از تلفات ازت، فسفر، پتاس، كلسيم، گوگرد، آهن، منيزيم، روي، منگنز، كبالت و مس جلوگيري كرد.

ضمن اينكه پوشش ضخيم آزولا علاوه بركنترل علفهاي هرز مي‌تواند، به عنوان كودسبز در جايي كه كودهاي سبز ديگر نمي‌توانند رشد كنند، كشت شوند.

براساس مستندات موجوداين گياه پس از پنج سال ازتاريخ ‪ ۱۳۶۷‬به‌نحو خطرناكي سطح تالاب انزلي را پوشاند و دامنه آن به قدري گسترش يافت كه از سال ‪ ۷۷‬به عنوان يك بحران زيست محيطي در استان گيلان مطرح شد.

اما وجود و مشكل آزولا كه در گذشته به تالاب انزلي ختم مي‌شد اكنون فراتر از محيط آبي اين تالاب در سطح وسيعي از تالاب‌ها و محيطهاي آبي استان‌هاي گيلان و مازندران پراكنده شده است.

برخي از كارشناسان اين گياه را بدترين گونه غيربومي مي‌دانند كه بدون مطالعه همه‌جانبه آثار آن وارد شمال كشور شد و هم اكنون به يك معضل بزرگ خصوصا براي طبيعت گيلان تبديل شده‌است.

اما رشد انفجاري اين گياه غيربومي در محيطهاي آبي استان گيلان بويژه در سواحل لب شور درياي خزر درمقايسه با موطن اصلي‌اش تعجب محققان و كارشناسان را برانگيخته است.

اين گياه داراي ريشه‌هاي چند ميلمتري است كه در سطح آب و مناطق مرطوب به طورسريع رشد مي‌كند و جوانه‌ها بر روي گياهان قديمي‌تر مي‌رويد و با پوساندن گياهان زيرين از آنها به عنوان منبع غذايي استفاده مي‌كند.

گياه آزولا كه از طريق (اسپوروكارپ) و سبزينه تكثير مي‌يابد، در صورت فراهم بودن شرايط مي‌تواند وزن خود را در طي ‪ ۲‬الي ‪ ۳‬روز به دو برابر برساند.

ضمن آنكه "آزولا" به راحتي بوسيله جريان‌هاي آب و پرندگان و وسايل نقليه جابجا مي‌شود و در مدت كوتاهي منطقه وسيعي را فرا مي‌گيرد.

براساس شواهد موجود در حال حاضر اين گياه بسياري از گونه‌هاي گياهي آبزي با ارزش شناور و غوطه‌ور مانند گياه عدسك آبي تالاب انزلي، گياه اسپيرودلا و لاله تالابي محيطهاي آبي گيلان و مازندران را مورد تهاجم قرار داده است.

اين گياه مزاحم ، همچنين با مفروش كردن سطح آب‌هاي راكد در محيطهاي تالابي همانند تالاب انزلي مهاجرت و ورود پرندگان را نيز با اختلال مواجه كرده است.

علاوه بر آثار مخرب آزولا بر تالاب‌ها ، بسياري از شاليكاران برخلاف انتظار اين گياه را يك مشكل براي شاليزارهاي خود مي‌دانند.

يك كشاورز در اين‌باره به خبرنگار ايرنا گفت: برغم اينكه برخي بر مفيد بودن گياه آزولا در مزارع شاليزاري تاكيد دارند ولي اين گياه مانع رسيدن اكسيژن كافي به ساقه برنج شده و براي آن نيز مشكل ايجاد مي‌كند.

در همين حال بسياري از كارشناسان و مديران بخش‌هاي كشاورزي بر استفاده مفيد اين گياه بخصوص براي غذاي دام و طيور اصرار دارند.

برخي از كارشناسان معتقدند: گياه آبزي آزولا مي‌تواند به يك خوراك عمده و پرفايده براي دام ، طيور و آبزيان تبديل شود.

به گفته آنان ذرت سيلو شده شش درصد پروتئين دارد درحالي كه پروئيين سيلوي شده آزولا ‪ ۱۲‬درصد است ضمن اينكه سيلوي آزولا را مي‌توان بصورت فشرده و بي‌هوازي با تركيبي از سبوس برنج و ملاس چغندر تهيه كرد و در دسترس دامداران قرار داد.

به گفته آنان تركيبات غذايي گياه آزولاي سبز ، ‪ ۱۶‬درصد پروتئين خام ، ‪ ۱/۱‬درصد كلسيم و ‪ ۲۴‬درصد فسفر است.

اما برخي از محققان به دليل جذب بسيار بالاي مواد سمي و فلزات سنگين از سوي آزولا، هر گونه استفاده از اين گياه را بدون مطالعه آن خطرناك ارزيابي مي‌كنند.

رييس گروه محيط زيست دانشكده منابع طبيعي دانشگاه گيلان در اين‌باره گفت: استفاده از اين گياه براي غذاي دام قبل از هر گونه مطالعه و بررسي به دليل جذب مواد سمي توسط آن، بسيار خطرناك است.

" كريم ثابت رفتار" به عنوان محقق و تالاب شناس، مطالعات جامعي در تالاب انزلي و در خصوص گياه آزولا انجام داده است.

وي مي‌گويد: اين گياه شناور باايجاد رقابت غذايي در تالاب‌ها براي گياهان بومي شناور و غوطه‌ور تالاب‌ها مزاحمت ايجاد كرده و حيات اين گياهان را بطور جدي با خطر مواجه ساخته است.

وي افزود: اين گياه غيربومي عوامل زنده و غيرزنده اكوسيستم آبي تالاب ها و آبگيرهاي شمال كشور را تهديد مي‌كند.

ثابت رفتار اظهارداشت: اين گياه برخلاف زادگاه اصلي‌اش در جنوب شرقي آسيا در شمال كشور از نظر بيولوژي و زيستي بسيار مقاوم شده است.

وي همچنين با اشاره به اقدامات صورت گرفته براي استفاده از گياه آزولا براي مصارف دامي و طيور گفت: ابتدا بايد اثرات سمي اين گياه بررسي و سپس نسبت به جمع‌آوري آن توسط دستگاههاي مخصوص به عنوان كود گياهي و يا مصرف غذايي براي دام، ماهيان و گياهان اقدام كرد.

وي استفاده از گياه آزولا درمحيطهاي آبي مانند تالاب انزلي به دليل جذب سموم در بافت اين گياه براي خوراك دام و طيور خطرناك دانست.

اين محقق درهمين حال اين نكته را متذكر شد كه اگر محيطهاي آبي كه آزولا در آنجا رشد مي‌كند، آلوده به فلزات سنگين نباشد، جمع‌آوري اين گياه براي مصارف كشاورزي و دامي رويكرد مناسبي است.

به عقيده وي ايجاد انگيزه مناسب اقتصادي در خصوص جمع آوري اين گياه مي تواند جهت تداوم استفاده و حذف بيشتر اين گياه‌از قلمروهاي آبي مفيد باشد.

وي همچنين آزولا را در حال حاضر به عنوان يك معضل بزرگ محيط زيست گيلان توصيف كرد و اظهار داشت: اين گياه هم‌اكنون از كنترل خارج شده و هر گونه اقدامي براي اين گياه مستلزم هزينه بالايي مي‌باشد.

اين استاد دانشگاه گفت: نسبت به خطر اين گونه تهاجمي غيربومي در اوايل دهه ‪ ۷۰‬هشدار لازم توسط كارشناسان داده شده بود ولي كسي به اين هشدارها توجه نكرد.

وي سرعت رشد آزولا را در محيطهاي آبي تصاعدي دانست و گفت: اين گياه از جمله گياهاني است كه با رشد غيرعادي در محيطهاي آبي گيلان حيات ديگر گونه‌هاي بومي آبزي را به خطر انداخته است.

وي گفت: آزولا بيشترين مشكل را براي تالاب بين‌المللي انزلي ايجاد كرده است كه‌اين تالاب با دارا بودن زنجيره غذايي مناسب يك اكوسيستم غني محسوب مي‌شود.

از سوي ديگر به گفته مدير روابط عمومي اداره كل حفاظت محيط زيست استان گيلان، گياه آزولا همچنان به عنوان يك معضل زيست محيطي در استان گيلان مطرح است.

" محمود فرج پور" افزود: اقداماتي براي استفاده از اين گياه به منظور تهيه خوراك دام و طيورانجام شده‌است ولي كاراساسي زماني است كه نسبت به جمع‌آوري اين گياه با وسايل مكانيكي اقدام شود.

وي نياز به سرمايه‌گذاري بخش خصوصي و وارد كردن دستگاه‌هاي مجهز مكنده براي جمع‌آوري اين گياه و عمل‌آوري آن به منظور استفاده طيور و دام را يك راه‌حل براي معضل آزولا دانست.

گفتني است هم اينك از گياه آزولا در حاشيه تالاب انزلي البته در حد محدود براي خوراك دام و طيور استفاده مي‌شود ضمن اينكه جهاد كشاورزي استان گيلان نيز برخي دوره‌هاي آموزشي دراين خصوص راه‌اندازي كرده است.

به هر حال آنچه دراين خصوص مي‌توان گفت اين است كه در صورت بررسي دقيق علمي وبرنامه‌ريزي درست، گياه آزولا از يك تهديد مي‌توان به عنوان يك فرصت مبدل كرد.